Als je soms Vlaanderen naar het noorden van Frankrijk reist, zie je op de verkeersborden de naam Rijsel staan, terwijl de Fransen zelf spreken over Lille. De twee namen lijken compleet verschillend, maar ze zijn taalkundig gezien tweelingen. Beide namen zijn ontstaan in de middeleeuwen en betekenen exact hetzelfde: “op het eiland”.
Het eiland in het moeras
Om de etymologie te begrijpen, moeten we terug naar de 11e eeuw. De stad ontstond als een nederzetting op een fysiek eiland te midden van de bedding van de rivier de Deûle.
In middeleeuwse, Latijnse documenten werd deze plaats destijds aangeduid als Ad Insulam, wat letterlijk “op het eiland” betekent. Omdat de stad precies op de toenmalige Germaans-Romaanse taalgrens lag, begonnen de bewoners en buren deze Latijnse term te veranderen.
Hoe Ad Insulam veranderde in Lille
De Franstalige bewoners vertaalden Ad Insulam naar het Oudfrans als l’Isle (“het eiland”). Na enkele eeuwen werd de uitspraak van de ‘s’ eruit en smolten het lidwoord en het zelfstandig naamwoord samen tot één vaste plaatsnaam:
- Ad Insulam → l’Isle → Lille
Hoe Ad Insulam veranderde in Rijsel
De Dietse (Nederlandstalige) bewoners van Vlaanderen deden destijds precies hetzelfde. Zij vertaalden de Latijnse benaming naar het Middelnederlands als Ter IJsel (waarbij ijsel een oud woord was voor een eiland).
Door snelle uitspraak in het dagelijks taalgebruik vond er een taalkundige versmelting plaats:
- Ter IJsel sleet uit tot t’Rijsel, om uiteindelijk definitief Rijsel te worden.
Een historische misvatting: de lelie
Mensen denken dat Lille afgeleid zou zijn van het Latijnse woord voor lelie (lilium). Hoewel de stad al sinds het jaar 1199 een lelie op haar wapenschild draagt, is dit gebaseerd op een middeleeuwse misvatting. De lelie werd destijds gekozen omdat het zo mooi leek op de klank van de stadsnaam, niet omdat de naam er daadwerkelijk vandaan komt.
Conclusie
Of je nu de Franse variant of de Nederlandse variant gebruikt: je zegt historisch gezien exact hetzelfde. Waar de Fransen het lidwoord aan de voorkant hebben vastgeplakt, lieten de Vlamingen de voorzetselconstructie erin opgaan. De namen zijn dus uit exact dezelfde brok geschiedenis gevormd.